شمول‌گرایی در هوش مصنوعی از نگاه فلسفی – حقوقی

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

2 دانش‌آموخته دکتری فلسفه تطبیقی. دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

چکیده

توسعه سریع هوش مصنوعی، توجهات را به شدت به پیامدهای فلسفی و حقوقی آن، به ویژه در مورد تبعیض و سوگیری، معطوف کرده است. یک ضعف اساسی در این گفتمان، تاکید بر‌ مفهوم «شهروند» است که مقوله‌ای انحصاری بوده و تمامی ذی‌نفعان را در بر نمی‎گیرد. دستیابی به فراگیری واقعی در سیستم‌های هوش مصنوعی نیازمند تغییر بنیادین در اصطلاحات، از «شهروند» به مفهومی فراگیرتر است. عنوان «فرد»، جایگزین متداولی است، اما اصطلاح حقوقی «شخص» از فراگیری بالاتری برخوردار است. چون هم اشخاص حقیقی و هم اشخاص حقوقی را در بر می‌گیرد. این پژوهش با روش تحلیل مفهومی و انتقادی در چارچوب اندیشة فلسفی- اخلاقی، و فقهی- حقوقی و با ابزار کتابخانه‎ای تأکید می‌کند که محافظت از این فراگیری نه تنها یک ضرورت اخلاقی، بلکه یک الزام حقوقی است و به بررسی در مبانی فقه امامیه به عنوان نگرش حقوق شرعی می‌پردازد تا از رویکرد شخص‌محور پشتیبانی و آن را تبیین کند. این مقاله با تلفیق استدلال‌های فلسفی-اخلاقی، و فقهی-حقوقی، چارچوبی مستحکم‌تر برای طراحی و حکمرانی سیستم‌های هوش مصنوعی فراگیر ارائه داده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Inclusivity in Artificial Intelligence from a Philosophical-Legal Perspective

نویسندگان [English]

  • Seyyed Mohammad Hassan Momeni 1
  • Maryam Parvizi 2
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
2 PhD in Comparative Philosophy. Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
چکیده [English]

The rapid development of AI has drawn intense attention to its philosophical and legal implications, especially regarding discrimination and bias. A fundamental weakness in this discourse is the emphasis on the concept of “citizen,” which is an exclusive category that does not encompass all stakeholders. Achieving true inclusiveness in AI systems requires a fundamental shift in terminology from “citizen” to a more inclusive concept. The title “individual” is a common alternative, but the legal term “person” is more inclusive. Because it encompasses both natural and legal persons. This research emphasizes, using the method of conceptual and critical analysis within the framework of philosophical-ethical, jurisprudential-legal thought and with library tools, that protecting this inclusiveness is not only a moral necessity, but also a legal obligation, and examines the foundations of Imami jurisprudence as a Sharia law perspective to support and explain the person-centered approach. By combining philosophical-ethical, and jurisprudential-legal arguments, this article has provided a more robust framework for the design and governance of pervasive artificial intelligence systems.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Philosophy of Artificial Intelligence
  • Jurisprudence and Law of Artificial Intelligence
  • Citizen
  • Individuals
  • Persons
  • Learning

مراجع

ابن‌سینا. (1386). شرح الاشارات، چاپ 1، قم: بوستان کتاب.
اسدپور، فرشته؛ پهلوان زاده، عباس و خندانی، پدرام. (1402). «تأثیر تحولات هوش مصنوعی در حوزه حقوقی مالکیت فکری»، تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری،‌ (58)، 131-147. ‌ https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2178994
امینی، اعظم. (1395). «بازاندیشی رابطه انصاف و حقوق»، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، 5 (16)، 31-56.‌ https://doi.org/10.22054/jplr.2016.6740.
بجنوردی، سیدحسن. (1377). القواعد الفقهیه، چاپ 1، قم: نشر الهادی.
بروجردی، حسین. (1413ق). تقریرات ثلاثه، مقرر: علی پناه اشتهاردی، چاپ 1، قم: جامعه مدرسین.
ثقه الاسلام الکلینی، محمد بن یعقوب. (1363). الکافی، چاپ 5، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
حسینی، محمد جواد. (بی تا). مفتاح الکرامه، چاپ 1، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
خوئی، سید ابوالقاسم. (1418ق). موسوعه الامام الخوئی، چاپ 1، قم: مؤسسه إحیاء آثار الامام الخوئی.
رمضانی، مجید. فیضی درخشانی، محمدرضا (۱۳۹۲). اخلاق ماشین: چالش‌ها و رویکردهای مسائل اخلاقی در هوش مصنوعی و ابرهوش. فصنامه اخلاق در علوم و فناوری، ۸ (۴)، ۳۵ - ۴۳. ‌ https://dorl.net/dor/20.1001.1.22517634.1392.8.4.4.7
سبحانی، جعفر. (1397). الموجز، چاپ 27، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
سیفی، آناهیتا. رزمخواه، نجمه. (۱۴۰۲). «نقدی بر پیش‌نویسِ توصیه‌های یونسکو در اخلاقِ هوش مصنوعی از منظر حق بر محیط زیست سالم». پژوهش حقوق عمومی، 24 (78)، 9 - 47.  ‎https://doi.org/10.22054/qjpl.2022.63030.2659
شیخ انصاری، مرتضی. (1415ق). کتاب المکاسب، چاپ 1، قم: کنگره شیخ.
شیخوند، محمدصادق؛ کردعلیوند، روح الدین؛ مینائی، بهروز؛ آشوری، محمد و مهدوی ثابت، محمد علی. ( 1402). «هوش مصنوعی و صدور احکام کیفری؛ تصمیم‌سازی یا تصمیم‌گیری؟»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی،‌ 27، )4(، 138-167.
صفدری شربیانی، ابوطالب. (1403). هوش مصنوعی: فلسفه، اخلاق و جامعه، تهران: پژوهشگاه فضای مجازی.
طباطبایی، محمدحسین. (1368). اصول فلسفه و روش رئالیسم، چاپ 6، قم: انتشارات صدرا.
طباطبایی، محمدحسین. (بی‌تا). بدایة الحکمه، قم: جامعه مدرسین.
عاشوری کیسمی، محمدعلی و مریم پرویزی. (1403). «بررسی عاملیت اخلاقی هوش مصنوعی عام». پژوهش‌های علم و دین، 15(1): 125-151. https://doi.org/10.30465/srs.2024.49282.2162
عاشوری کیسمی، محمدعلی. (۱۴۰۳الف). «طرح و بررسی برخی از مسائلِ اخلاقیِ هوش مصنوعی در هنر». متافیزیک، ۱۶(۳۷)، ۹۳ -۱۱۰.‌ https://doi.org/10.22108/mph.2024.138105.1488
عاشوری کیسمی، محمدعلی. (۱۴۰۳ب). «همگرایی حریم خصوصی و شفافیت، محدودیت‌های طراحی هوش مصنوعی». حکمت و فلسفه، ۲۰(۷۸)، ۷۳-۴۵. ‌ https://doi.org/10.22054/wph.2024.75680.2183
عاشوری کیسمی، محمدعلی و مریم پرویزی و سیدمحمدحسن مومنی. (1404). «پراگماتیسم، اخلاق هوش مصنوعی و سیستم‏های اجتماعی-فنی» مجلة پژوهش‎های فلسفی، 19،(52)‌ 281-300. https://doi.org/10.22034/jpiut.2025.66643.4060
عباسی، محمود؛ تیموری، مهرداد. (۱۴۰۲). «مروری بر چالش‌های اخلاقی و حقوقی کاربرد هوش مصنوعی در نظام سلامت». مجله اخلاق پزشکی، 17(48)، 1–11. https://doi.org/10.22037/mej.v17i48.44053
قرطبی، محمد بن احمد. (1384ق). الجامع لأحکام القرآن، چاپ 2، قاهره: دار الکتب المصریه.
گروه متخصصان یونسکو. (1401). هوش مصنوعی و نظام آموزشی، مترجم: کاوه بازرگان، تهران: کند و کاو.
محقق اصفهانی، محمد حسین. (1429ق). نهایة الدرایة، چاپ 2، بیروت: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
مظفر، محمد رضا. (1387). اصول الفقه، چاپ 5، قم: بوستان کتاب.
مکارم شیرازی، ناصر. (1385). دائره المعارف فقه مقارن، چاپ 1، قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام.
ملاصدرا. (1368). الحکمة المتعالیة، چاپ 1، قم: مکتبة المصطفوی.
میرداماد، محمدباقر. (1393). ضوابط الرضاع، چاپ 2، قم: مرکز نشر المصطفی.‌
نجفی، محمدحسن. (1421ق). جواهر الکلام، چاپ 1، قم: موسسه دائره المعارف فقه مقارن.
هاشمی، سید محمود و دیگران. (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، چاپ 1، قم: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی.
Abbasi, M., & Teymouri, M. (2023). A review of the ethical and legal challenges of applying artificial intelligence in the health system. Journal of Medical Ethics, 17(48), 1–11. https://doi.org/10.22037/mej.v17i48.44053 (in persian)
Amini, A. (2016). Rethinking the relationship between fairness and law. Private Law Research Quarterly, 5(16), 31–56. https://doi.org/10.22054/jplr.2016.6740 (in persian)
Angelo, J. A., Jr. (2006). Robotics: A reference guide to the new technology (1st ed.). Greenwood Press.
Asadpour, F., Pahlavanzadeh, A., & Khandani, P. (2023). The impact of developments in artificial intelligence in the legal field of intellectual property. Private and Criminal Law Research, (58), 131–147. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2178994/ (in persian)
Ashuri Qaismi, M. (2024a). A study of some ethical issues of artificial intelligence in art. Metaphysics, 16(37), 93–110. https://doi.org/10.22108/mph.2024.138105.1488 (in persian)
Ashuri Qaismi, M. (2024b). The convergence of privacy and transparency, limitations of artificial intelligence design. Wisdom and Philosophy, 20(78), 45–73. https://doi.org/10.22054/wph.2024.75680.2183 (in persian)
Ashuri Qaismi, M., & Parvizi, M. (2024). A study of the ethical agency of general artificial intelligence. Science and Religion Studies, 15(1), 125–151. https://doi.org/10.30465/srs.2024.49282.2162 (in persian)
Ashuri Qismi, M., Parvizi, M., & Momeni, S. M. (2025). Pragmatism, ethics of artificial intelligence and socio-technical systems. Journal of Philosophical Research, 19(52), 281–300. https://doi.org/10.22034/jpiut.2025.66643.4060 (in persian)
Bakiner, O. (2014). Paths, dangers, strategies. Oxford University Press.
Bakiner, O. (2023). Pluralistic sociotechnical imaginaries in Artificial Intelligence (AI) law: The case of the European Union’s AI Act. Law, Innovation and Technology, 15(2), 558–582. https://doi.org/10.1080/17579961.2023.2245675
Bojnardi, S. H. (1998). Al-qawwaad al-fiqhiyyah (1st ed.). Nashr al-Hadi, Qom, Iran. (in persian)
Boroujerdi, H. (1992). Three editions A. P. Eshtehardi, Ed. 1st ed, Jamia Madrasain, Qom, Iran. (in persian)
Bostrom, N. (2012). The superintelligent will: Motivation and instrumental rationality in advanced artificial agents. Minds & Machines, 71–85.
Coeckelbergh, M. (2020). AI ethics. The MIT Press.
Coeckelbergh, M., & Sætra, H. S. (2023). Climate change and the political pathways of AI: The technocracy‑democracy dilemma in light of artificial intelligence and human agency. Technology in Society, 75, Article 102406. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2023.102406
Dignum, V. (2018). Ethics in artificial intelligence: Introduction to the special issue. Ethics and Information Technology, 20(1), 1–3. https://doi.org/10.1007/s10676-018-9450-z
Ebers, M., Hoch, V. R., Rosenkranz, F., Ruschemeier, H., & Steinrötter, B. (2021). The European Commission’s proposal for an Artificial Intelligence Act—A critical assessment by members of the Robotics and AI Law Society (RAILS). J, 4(4), 589–603. https://doi.org/10.3390/j4040043
Engstrom, D. F., & Haim, A. (2023). Regulating government AI and the challenge of sociotechnical design. Annual Review of Law and Social Science, 19(1), 277–298.
Floridi, L. (2023). The ethics of artificial intelligence: Principles, challenges, and opportunities. Oxford University Press.
Greenstein, S. (2022). Preserving the rule of law in the era of artificial intelligence (AI). Artificial Intelligence and Law, 30(3), 291–323. https://doi.org/10.1007/s10506-021-09294-4
Hashemi, S., et al. (2003). The dictionary of fiqh according to the school of the Ahl al-Bayt (peace be upon them) (1st ed.). Institute of the Encyclopedia of Islamic Fiqh, Qom, Iran. (in persian)
Hendrycks, D. (2025). Introduction to AI safety, ethics, and society. CRC Press. https://doi.org/10.1201/9781003530336
Holton, R., & Boyd, R. (2021). “Where are the people? What are they doing? Why are they doing it?” (Mindell): Situating artificial intelligence within a socio‑technical framework. Journal of Sociology, 57(2), 179–195. https://doi.org/10.1177/1440783319873046
Hopster, J. (2021). What are socially disruptive technologies? Technology in Society, 67, Article 101750. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2021.101750
Hussaini, M. (n.d.). Miftah al-karama, 1st ed, Dar Ihya al-Turat al-Arabyyah, Beirut, Lebanon. (In Arabic)
Ibn Sina. (2007). Sharh al-isharat, 1st ed, Bostan Ketab, Qom, Iran. (in persian)
Iman, M. T., & Ghafari Nasab, E. (2011). Ethical criteria in humanities research. Ethics in Science and Technology Quarterly, (2), 4. (in persian)
Johnson, C. Y. (2019, October 24). Racial bias in a medical algorithm favors white patients over sicker black patients. The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/health/2019/10/24/racialbias-medical-algorithm-favors white-patients-over-sicker-black-patients/
Khoi, S. A. (1997). Musoo’ah al-imam al-khoi, 1st ed, Ihya’a at-Ta’r al-Imam al-Khoi, Qom, Iran. (in persian)
Kudina, O., & van de Poel, I. (2024). A sociotechnical system perspective on AI. Minds and Machines, 34(3), Article 21. https://doi.org/10.1007/s11023-024-09680-2
Makarem Shirazi, N. (2006). Encyclopedia of contemporary jurisprudence, 1st ed, Madrasa Imam Ali ibn Abi Talib, Qom, Iran. (in persian)
Mirdamad, M. (2014). The rules of breastfeeding, 2nd ed, Al-Mustafa Publishing Center, Qom, Iran. (in persian)
Mohaqeq Isfahani, M. H. (2008). The end of al-diriyah, 2nd ed, Aal-Bayt Foundation for the Revival of Heritage, Beirut, Lebanon. (In Arabic)
Mozaffar, M. R. (2008). Principles of jurisprudence, 5th ed, Bostan Ketab, Qom, Iran. (in persian)
Mulla Sadra. (1989). Transcendental wisdom, 1st ed, Maktaba al-Mustafawi, Qom, Iran. (in persian)
Muller, V. (2021a). Ethics of artificial intelligence and robotics. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Retrieved December 18, 2024, from https://plato.stanford.edu/entries/ethics-ai/
Muller, V. (2021b). Deep opacity undermines data protection and explainable artificial intelligence. In Overcoming opacity in machine learning.
Muller, V., & Cannon, M. (2022). Existential risk from AI and orthogonality: Can we have it both ways? Ratio, 25–36. https://doi.org/10.1111/rati.12320
Najafi, M. H. (2000). Jawaher al-kalam, 1st ed, Institute of the Encyclopedia of Contemporary Fiqh, Qom, Iran. (in persian)
Nay, J. J. (2023). Law informs code: A legal informatics approach to aligning artificial intelligence with humans. Northwestern Journal of Technology and Intellectual Property, 20(3). arXiv:2209.13020
Nguyen, A., Ngo, H. N., Hong, Y., Dang, B., & Nguyen, B. P. T. (2023). Ethical principles for artificial intelligence in education. Education and Information Technologies, 28(4), 4221–4241. https://doi.org/10.1007/s10639-022-11316-w
Nyholm, S., Friedman, C., Dale, M. T., Puzio, A., Babushkina, D., Löhr, G., Gwagwa, A., Kamphorst, B. A., Perugia, G., & IJsselsteijn, W. (2023). Social robots and society. In I. Van de Poel, L. E. Frank, J. Hermann, J. Hopster, D. Lenzi, S. Nyholm, B. Taebi, & E. Ziliotti (Eds.), Ethics of socially disruptive technologies (pp. 53–82). Open Book. https://doi.org/10.11647/obp.0366.03
Ponkin, I. V., & Redkina, A. I. (2018). Artificial intelligence from the point of view of law. RUDN Journal of Law, 22(1), 91–109. https://doi.org/10.22363/2313-2337-2018-22-1-91-109
Qurtubi, M. (1964). Al-jami’ al-ahkam al-qur’an, 2nd ed, Dar al-Kutb al-Masriya, Cairo, Egypt. (In Arabic)
Ramezani, M., & Fayzi Derakhshani, M. (2013). Machine ethics: Challenges and approaches to ethical issues in artificial intelligence and superintelligence. Ethics in Science and Technology Quarterly, 8(4), 35–43. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22517634.1392.8.4.4.7 (in persian)
Sadek, M., Calvo, R. A., & Mougenot, C. (2023). Designing value‑sensitive AI: A critical review and recommendations for socio‑technical design processes. AI and Ethics, 4, 949–967. https://doi.org/10.1007/s43681-023-00373-7
Safdari Sharabiani, A. (2024). Artificial intelligence: Philosophy, ethics and society. Virtual Space Research Institute, Tehran, Iran. (in persian)
Saifi, A., & Razmkhah, N. (2023). A critique of UNESCO’s draft recommendations on the ethics of artificial intelligence from the perspective of the right to a healthy environment. Public Law Research, 24(78), 9–47. https://doi.org/10.22054/qjpl.2022.63030.2659 (in persian)
Scantamburlo, T., Charlesworth, A., & Cristianini, N. (2019). Machine decisions and human consequences. In K. Yeung & M. Lodge (Eds.), Algorithmic regulation. Oxford University Press.
Sheikh Ansari, M. (1994). Kitab al-mukasib, 1st ed, Sheikh Congress, Qom, Iran. (in persian)
Sheikhvand, M. S., Kordalivand, R., Minaei, B., Ashouri, M., & Mahdavi Sabet, M. A. (2023). Artificial intelligence and criminal sentencing: Decision making or decision-making? Comparative Law Research, 27(4), 138–167. (in persian)
Shidiq, M. (2023). The use of artificial intelligence‑based Chat‑GPT and its challenges for the world of education: From the viewpoint of the development of creative writing skills. Proceeding of International Conference on Education Society and Humanity, 1(1), 353–357. https://ejournal.unuja.ac.id/index.php/icesh/article/view/5614
Sobhani, J. (2018). Al-mujiz, 27th ed, Imam Sadiq (AS) Institute, Qom, Iran. (in persian)
Stokel‑Walker, C. (2023). ChatGPT replicates gender bias in recommendation letters. Scientific American. https://www.scientificamerican.com/article/chatgpt-replicates-gender-bias-in-recommendation-letters
Tabatabaei, M. H. (1989). Principles of philosophy and the method of realism, 6th ed, Sadra Publications, Qom, Iran. (in persian)
Tabatabaei, M. H. (n.d.). The beginning of wisdom (n.ed.). Jamia Modarresin, Qom, Iran. (in persian)
Thiqat al-Islam al-Kulaini, M. (1984). Al-kafi, 5th ed, Dar al-Kutub al-Islamiyyah, Tehran, Iran. (in persian)
UNESCO Group of Experts. (2022). Artificial intelligence and the educational system (K. Bazargan, Trans.). Kand o Kav, Tehran, Iran.‌ (in persian)
Van de Poel, I., Frank, L. E., Hermann, J., Hopster, J., Lenzi, D., Nyholm, S., Taebi, B., & Ziliotti, E. (Eds.). (2023). Ethics of socially disruptive technologies: An introduction. Open Book. https://doi.org/10.11647/OBP.0366
Wahde, M. (2016). Introduction to autonomous robots. Chalmers University of Technology.
Watson, D. P., & Scheidt, D. H. (2005). Autonomous systems. Johns Hopkins APL Technical Digest, 26(4), 368–376.
Wischmeyer, T., & Rademacher, T. (2020). Regulating artificial intelligence. Springer.
Zhang, J., & Zhang, Z. M. (2023). Ethics and governance of trustworthy medical artificial intelligence. BMC Medical Informatics and Decision Making, 23(1), Article 7. https://doi.org/10.1186/s12911-023-02103-9
Zhou, K. Q., & Nabus, H. (2023). The ethical implications of DALL‑E: Opportunities and challenges. Mesopotamian Journal of Computer Science, 2023, 16–21. https://doi.org/10.58496/MJCSC/2023/003
Zowghi, D., & Bano, M. (2024). AI for all: Diversity and inclusion in AI. AI and Ethics, 1–4. https://doi.org/10.1007/s43681-024-00485-8
ارسال نظر در مورد این مقاله
CAPTCHA Image
مجله پژوهش های فلسفی
دوره 20، شماره 55 - شماره پیاپی 55
مقالات
شماره 55، تابستان 1405
تیر 1405
صفحه 221-242

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار