دوگانگی معرفت‌شناختی در بنیان‌های حقوق عمومی: تحلیلی تبارشناسانه از تقابل حقیقت‌گرایی عینی و برساخت‌گرایی مصلحت‌محور (مطالعه موردی: نظام حقوقی ایران)

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه ملی مهارت

2 گروه حقوق، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. (نویسنده مسئول).

چکیده

پژوهش حاضر بر آن است که چالش‌های ساختاری در حقوق عمومی را نه محصول ضعف نهادی یا تقابل سنت و مدرنیته، بلکه معلول نوعی دوگانگی معرفت‌شناختی در فهم ماهیت حق تبیین کند. این شکاف میان دو چارچوب فکری رقیب مفصل‌بندی می‌شود: نخست، چارچوب فکری حقیقت‌گرایی عینی که حق و عدالت را واقعیاتی اکتشافی، پیشینی و مستقل از قرارداد می‌داند؛ و دوم، چارچوب فکری برساخت‌گرایی مصلحت‌محور که هنجار حقوقی را محصولی پسینی، قراردادی و معطوف به کارآمدی و مصلحت تلقی می‌کند. مقاله با روش تحلیلی‌ـ‌تبارشناسانه نشان می‌دهد که نظام حقوقی ایران در ساحت نظری به چارچوب فکری حقیقت‌گرا (کشف موازین ثابت الهی) متعهد است، اما در ساحت حکمرانی، به‌دلیل اقتضائات دولت‌ـ‌ملت مدرن، به‌طور فزاینده‌ای به منطق برساخت‌گرا و عقلانیت ابزاری تکیه می‌کند. این دوگانگی معرفتی، در تقابل عملکردی میان نهادهای متولی صیانت از حقیقت شرعی و مراجع تشخیص مصلحت عمومی تجسد یافته است. یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که تداوم این وضعیت منجر به تذبذب در معیارهای اعتباربخش هنجارها و کاهش انسجام ساختاری شده است؛ لذا برون‌رفت پایدار، نه در اصلاحات صوری، بلکه در بازسازی انسجام معرفتی از طریق بازخوانی غایت‌شناسانه (مقاصدالشریعه) یا التزام آگاهانه به یک مبنای معرفت‌شناختی منسجم نهفته است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Epistemic Duality in the Foundations of Public Law: a genealogical analysis of the tension between objective realism and interest-based constructivism (case study: The Iranian legal system)

نویسندگان [English]

  • davood kazemi 1
  • Ayat Mulaee 2
1 National University of Skills
2 Department of Law, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran (Corresponding Author).
چکیده [English]

This study argues that structural challenges in public law are not the product of institutional weakness or the tension between tradition and modernity, but arise from an epistemic duality in understanding the nature of law. This duality is articulated between two competing intellectual frameworks: first, Objective Realism, which considers law and justice as pre-existing, discoverable realities independent of human convention; and second, Interest-Based Constructivism, which views legal norms as contingent, contractual products oriented toward efficacy and public interest. Using an analytical-genealogical approach, the article demonstrates that, at the theoretical level, the Iranian legal system adheres to a realist framework (discovering fixed divine standards), yet in governance, due to the imperatives of the modern nation-state, it increasingly relies on constructivist logic and instrumental rationality. This epistemic duality manifests in the functional tension between institutions safeguarding religious truth and bodies determining public interest. The findings indicate that the persistence of this situation generates inconsistency in the criteria legitimizing norms and reduces structural cohesion. Accordingly, sustainable resolution lies not in formal reforms but in reconstructing epistemic coherence, either through teleological reinterpretation (Maqasid al-Sharia) or conscious commitment to a consistent epistemological foundation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Legal Epistemology
  • Epistemic Duality
  • Objective Realism
  • Constructivism
  • Public Interest
  • Iranian Public Law

مراجع

ویژه، محمد، و ولدخانی، مهدی. (۱۳۹۹). تحلیل رابطۀ میان اقدامات مصلحتی در حقوق ایران و منافع عمومی در حقوق غربب، مطالعات تطبیقی حقوق اسلام و غرب، ۷(۳)، ۲۶۸–۲۳۷.
Abisaab, R. J. (2015). Shiʿi jurisprudence, Sunnism, and the traditionist thought (Akhbārī) of Muhammad Amin Astarabadi (d. 1626–27). International Journal of Middle East Studies, 47(1), 5–23. https://doi.org/10.1017/S0020743814001421
Auda, J. (2011). A maqāṣidī approach to contemporary application of the Shari’ah. Intellectual Discourse, 19(2), 193–217.
Audi, R. (2020). Democracy, religion & public reason. Daedalus, 149(3), 5–22. https://doi.org/10.1162/daed_a_01793
Banakar, R., & Ziaee, K. (2018). The life of the law in the Islamic Republic of Iran. Iranian Studies, 51(5), 717–746. https://doi.org/10.1080/00210862.2018.1460818
Bix, B. H. (2000). On the dividing line between natural law theory and legal positivism. Notre Dame Law Review, 75(5), 1613–1632.
Bruckmayr, P. (2023). At the intersection of uṣūl al-fiqh and kalām. Journal of Islamic Philosophy, 14, 17–64.
Chisaka, T. (2020). The Supreme Leader’s legitimacy crises and candidate screening in Iran’s post-Khomeini parliamentary elections. International Public Policy Review, 25(1), 63–77.
Cole, J. R. I. (1985). Shi‘i clerics in Iraq and Iran, 1722–1780: The Akhbari–Usuli conflict reconsidered. Iranian Studies, 18(1), 3–34. https://doi.org/10.1080/00210868508701571
Ghiabi, M. (2019). The Council of Expediency: Crisis and statecraft in Iran and beyond. Middle Eastern Studies, 55(5), 837–853. https://doi.org/10.1080/00263206.2019.1583510
Giombini, S. (2022). Sophistry and law: The antilogical pattern of judicial debate. Humanities, 11(2), 34. https://doi.org/10.3390/h11020034
Gleave, R. M. (1994). The Akhbari-Usuli dispute in tabaqat literature: A biographical analysis. Jusur, 79–109.
Hairi, A. H. (1977). Shaykh Fazl Allah Nuri’s refutation of the idea of constitutionalism. Middle Eastern Studies, 13(3), 327–339. https://doi.org/10.1080/00263207708700268
Hallaq, W. B. (1992). Usul al-fiqh: Beyond tradition. Journal of Islamic Studies, 3(2), 172–202.
Hermann, D. (2013). Akhund Khurasani and the Iranian constitutional movement. Middle Eastern Studies, 49(3), 430–453. https://doi.org/10.1080/00263206.2013.783827
Kamali, M. H. (2011). Maqasid al-Shari‘ah and ijtihad as instruments of civilisational renewal: A methodological perspective. ICR Journal, 2(2), 245–271. https://doi.org/10.52285/icrj.v2i2.339
Kepplinger, E. (2024). “The maqāṣid are the qibla of the jurists”: A critical analysis of contemporary references to and usages of Abū Ḥāmid al-Ghazālī’s dictum. Religions, 15, 165. https://doi.org/10.3390/rel15020165
Khodadadi, B. (2024). “Nowhere but everywhere”: The principle of legality and the complexities of judicial discretion in Iran. Iranian Studies, 57(4), 651–670. https://doi.org/10.1017/irn.2024.6
Martin, V. A. (1986). The anti-constitutionalist arguments of Shaikh Fazlallah Nuri. Middle Eastern Studies, 22(2), 181–196. https://doi.org/10.1080/00263208608700663
Massie, E., & Afary, J. (2019). Iran’s 1907 constitution and its sources: A critical comparison. British Journal of Middle Eastern Studies, 46(3), 464–480. https://doi.org/10.1080/13530194.2017.1371966
Mavani, H. (2010). Ijtihad in contemporary Shiʿism: Transition from individual-oriented to society-oriented. American Journal of Islamic Social Sciences, 27(3), 24–52.
Mnookin, R. H. (1979). Bargaining in the shadow of the law: The case of divorce. Yale Law Journal, 88, 950–997. https://doi.org/10.2307/795824
Mohammed, T. A. S. (2024). A scientometric study of Maqāṣid al-sharīʿah research: Trending issues, hotspot research, and cocitation analysis. Frontiers in Research Metrics and Analytics. https://doi.org/10.3389/frma.2024.1353498
Newman, A. J. (1992). The Akhbari/Usuli dispute in late Safawid Iran, Part II. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 55(2), 250–261. https://doi.org/10.1017/S0041977X00004527
Nouraie, F. M. (1975). The constitutional ideas of a Shi’ite mujtahid: Muhammad Husayn Na’ini. Iranian Studies, 8(4), 234–247. https://doi.org/10.1080/00210867508701323
Paya, A. (2016). Muslim philosophies: A critical overview. Synthesis Philosophica, 62(2), 279–294. https://doi.org/10.21464/sp31207
Posner, R. A. (1990). What has pragmatism to offer law? Southern California Law Review, 63(6), 1653–1670. https://doi.org/10.2139/ssrn.204414
Siddiqi, A. A. (2021). Moral epistemology and the revision of divine law in Islam. Oxford Journal of Law and Religion, 10(1), 43–70. https://doi.org/10.1093/ojlr/rwaa028
Teubner, G. (1989). How the law thinks: Toward a constructivist epistemology of law. Law & Society Review, 23(5), 727–758. https://doi.org/10.2307/3053720
Vijeh, M., & Valadkhani, M. (2020). An analysis of the relationship between measures of expediency in law of Iran and the public interest in Western law. Comparative Studies on Islamic and Western Law, 7(3), 237–268. (In Persian)
ارسال نظر در مورد این مقاله
CAPTCHA Image
مجله پژوهش های فلسفی
دوره 20، شماره 55 - شماره پیاپی 55
مقالات
شماره 55، تابستان 1405
تیر 1405
صفحه 149-172

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار