سَهلِ مُمتنع: امتزاج ایدئولوژی با قانون در سیر اندیشه‌های فلسفی (از هابرماس تا فوکو و رانسیر)

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق، موسسه آموزش عالی رشدیه، تبریز، ایران.

2 پژوهشگر پسادکتری و مدرس مدعو، گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

هدف این پژوهش تحلیل چندلایه رابطه ایدئولوژی و قانون در سیر تحول اندیشه فلسفی معاصر است؛ رابطه‌ای که در ادبیات فلسفه حقوق اغلب به‌صورت تک‌بعدی یا تقلیل‌گرایانه تبیین شده و از پیچیدگی‌های آن غفلت شده است. این مقاله با تمرکز بر سه رویکرد محوری هابرماس، فوکو و رانسیر و با در نظر گرفتن پیش‌زمینه‌های نظریِ شکل‌دهنده آن‌ها نزد آلتوسر، آرنت و لُفور، در پی آن است که نشان دهد چرا امتزاج ایدئولوژی با قانون هم بدیهی و هم گریزان از فروکاست است؛ امری که از آن با عنوان «سهل ممتنع» یاد می‌شود. از نظر روش‌شناختی، پژوهش حاضر بر تحلیل مفهومی–انتقادی و تبارشناسی گفتمان‌های حقوقی استوار است و از متون اصلی سه متفکر برای استخراج الگوهای هنجاری، قدرت‌محور و نزاعی در فهم قانون بهره می‌گیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قانون در سه سطح با ایدئولوژی پیوند می‌خورد؛ سطح گفتمانیِ مشروعیت‌بخش نزد هابرماس، سطح انضباطی– قدرتی نزد فوکو و سطح نزاعی– رهایی‌بخش نزد رانسیر. این سه سطح نه قابل ادغام در یک نظریه‌اند و نه قابل تقلیل نسبت به یکدیگر؛ بلکه در مجموع تصویری چندلایه از کارکرد ایدئولوژیک قانون فراهم می‌آورند. نتیجه نهایی مقاله آن است که قانون نه صرفاً ابزار مشروعیت، نه صرفاً سازوکار قدرت و نه صرفاً میدان رهایی، بلکه عرصه‌ای چندسطحی است که در آن ایدئولوژی هم تولید و بازتولید می‌شود و هم امکان انقطاع، نقد و مقاومت دارد. این جمع‌بندی راه را برای تحلیل‌های پیچیده‌تر در نظریه حقوق، به‌ویژه در حوزه مشروعیت، حقوق بشر و سیاست‌های کیفری، هموار می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Simple yet Elusive: The Intertwinement of Ideology and Law in the Trajectory of Philosophical Thought (From Habermas to Foucault and Rancière)

نویسندگان [English]

  • Navid Zamaneh Ghadim 1
  • Amin Hajivand 2
1 Assistant Professor, Department of Law, Roshdiyeh Higher Education Institute, Tabriz, Iran
2 Postdoctoral Researcher and Visiting Lecturer, Department of Criminal Law and Criminology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده [English]

The aim of this research is to analyze the multilayered relationship between ideology and law in the evolution of contemporary philosophical thought; a relationship that has often been explained in a one-dimensional or reductionist manner in the literature on the philosophy of law, and its complexities have been neglected. Focusing on three central approaches—Habermas, Foucault, and Rancière—and considering their formative theoretical backgrounds in Althusser, Arendt, and Lefebvre, this article seeks to show why the fusion of ideology with law is both self-evident and elusive; something that is referred to as the “impossible simpleton.” Methodologically, the present research is based on a critical-conceptual analysis and genealogy of legal discourses, and uses the main texts of the three thinkers to extract normative, power-oriented, and conflictual patterns in understanding law. The research findings show that law is linked to ideology at three levels; The legitimizing discursive level in Habermas, the disciplinary-power level in Foucault, and the discursive-liberatory level in Rancière. These three levels are neither fused into a single theory nor reducible to each other; rather, they collectively provide a multilayered picture of the ideological functioning of law. The final conclusion of the article is that law is not simply an instrument of legitimacy, nor simply a mechanism of power, nor simply a field of emancipation, but a multilevel arena in which ideology is both produced and reproduced, and is also capable of interruption, critique, and resistance. This summary paves the way for more complex analyses in legal theory, particularly in the areas of legitimacy, human rights, and penal policies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ideology
  • Politics
  • Law
  • Philosophical Discourse
  • Legitimacy

مراجع

Baxter, H. (A) (2002). Habermas’s discourse theory of law and democracy. Buffalo Law Review, 50(1), 205–340. https://digitalcommons.law.buffalo.edu/buffalolawreview/vol50/iss1/6
Baxter, H. (B) (2002). System and lifeworld in Habermas’s theory of law. Cardozo Law Review, 23, 473–482. https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/549
Braeckman, A. (2018). The hermeneutics of society: On the state in Lefort’s political theory. Constellations, 25(2), 242–255. https://doi.org/10.1111/1467-8675.12318
Buonamano, R. (2014). The legal subject in Althusser’s political theory. Law and Critique, 25(3), 231–248. https://doi.org/10.1007/s10978-014-9139-3
Etxabe, J. (2017). Jacques Rancière and the dramaturgy of law. In M. López Lerma & J. Etxabe (Eds.), Rancière and law (pp. 17–42). Routledge.
Fossen, T. (2015). Judgment and imagination in Habermas’s theory of law. Philosophy & Social Criticism, 41(2), 129–151. https://psc.sagepub.com/cgi/doi/10.1177/0191453714566485
Foucault, M. (1977). Discipline and Punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). Vintage.
Habermas, J. (1996). Between facts and norms: Contributions to a discourse theory of law and democracy (W. Rehg, Trans.). MIT Press.
Halpin, A. (2006). Ideology and law. Journal of Political Ideologies, 11(2), 153–168. https://doi.org/10.1080/13569310600687932
Hunt, A. (1985). The ideology of law: Advances and problems in recent applications of the concept of ideology to the analysis of law. Law & Society Review, 19(1), 11–37. https://doi.org/10.2307/3053393
Jouet, M. (2022). Foucault, prison, and human rights: A dialectic of theory and criminal justice reform. Theoretical Criminology, 26(2), 202–223. https://doi.org/10.1177/13624806211015968
Leiter, B. (2015). Marx, law, ideology, legal positivism. Virginia Law Review, 101(4), 1179–1196. https://virginialawreview.org/articles/marx-law-ideology-legal-positivism/
Margulies, J. D. (2018). The Conservation Ideological State Apparatus. Conservation and Society, 16(2), 181–192. http://www.jstor.org/stable/26393328
O’Neill, S. (2000). Democracy, deliberation and the participation gap. Political Studies, 48(5), 737–758. https://doi.org/10.1111/1467-9248.00272
Rancière, J. (1999). Disagreement: Politics and philosophy (J. Rose, Trans.). University of Minnesota Press.
Rancière, J. (2004). The politics of aesthetics: The distribution of the sensible (G. Rockhill, Trans.). Continuum.
Rosenfeld, M. (1995). Can rights, democracy, and justice be reconciled through discourse theory? Reflections on Habermas’s proceduralist paradigm of law. Cardozo Law Review, 17(4–5), 791–838. https://larc.cardozo.yu.edu/clr/vol17/iss4/5
Ross, K. (1991). Rancière and the practice of equality. Social Text, (29), 57–71. https://doi.org/10.2307/466299
Tadros, V. (1998). Between governance and discipline: The law and Michel Foucault. Oxford Journal of Legal Studies, 18(1), 75–103. https://doi.org/10.1093/ojls/18.1.75
Van Asseldonk, M. (2025). Claude Lefort in the age of the total constitution. Global Constitutionalism, 14(3), 569–595. https://doi.org/10.1017/S2045381725000061
Waal, T. (2012). Personal Responsibility Under Totalitarian Regimes: An Analysis of Hannah Arendt’s Philosophy on The Prevention of Evildoing and Criminal Liability for International Crimes, Amsterdam Law Forum, 4(1), 131-142.
Walby, K. (2007). Contributions to a post-sovereigntist understanding of law: Foucault, law as governance, and legal pluralism. Social & Legal Studies, 16(4), 551–571. https://doi.org/10.1177/0964663907082735
Wydra, H. (2009). The liminal origins of democracy. International Political Anthropology, 2(1), 91–109.
Yang, F. (2022). Between normativity and social facts: A sociological interpretation of Habermas’s discourse theory of law and democracy. In Habermas’s discourse theory of law and democracy (pp. 51–72). Springer.
Zuberi, F., & Susewind, R. (2024). Totalitarian law and communal ghettoisation: An Arendtian perspective. Social & Legal Studies, 33(5), 748–766. https://doi.org/10.1177/09646639241266756
ارسال نظر در مورد این مقاله
CAPTCHA Image
مجله پژوهش های فلسفی
دوره 20، شماره 55 - شماره پیاپی 55
مقالات
شماره 55، تابستان 1405
تیر 1405
صفحه 685-702

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار