امکان‌سنجی انتقادی چالش‌های انسان‌شناختی در عصر هوش مصنوعی با تأکید بر حکمت متعالیه و فلسفه هایدگر

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای کلام اسلامی،دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی،دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

3 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

چکیده

ظهور و سیطره هوش مصنوعی (AI) در زیست‌جهان معاصر، فراتر از یک تحول ابزاری، بنیادهای هستی‌شناختی و غایات انسان‌شناختی بشر را با پرسش‌هایی بنیادین و چالش‌برانگیز مواجه ساخته است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، واکاوی امکانِ «کاستی‌گرایی وجودی» در عصر هوش مصنوعی است که در آن، ساحت‌های متعالی و وجوه غیرکمی‌الگووار انسان در معرض تقلیل به داده‌های محاسباتی و الگوریتم‌های مرتبه دوم قرار می گیرند. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی تطبیقی-انتقادی، به تقابل میان «انسان‌شناسی تکنولوژیک» و «انسان‌شناسی حکمی-فلسفی» می‌پردازد. چارچوب نظری پژوهش بر دو محور استوار است: نخست، «حکمت متعالیه» صدرایی با تاکید بر اصول حرکت جوهری، اشتداد وجودی و تجرد نفس؛ و دوم، «فلسفه وجودی» مارتین هایدگر با تمرکز بر مفاهیم دزاین، گشتل و نسبت حقیقت با تکنولوژی. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که هوش مصنوعی از منظر حکمت متعالیه، به دلیل فقدان «بسیط‌الحقیقه» بودن و محرومیت از «آگاهی حضوری»، صرفاً در سطح «عَرَض» باقی مانده و توان دستیابی به مرتبه «تجرد خیالی و عقلی» را ندارد. همچنین از منظر هایدگر، هوش مصنوعی نماد غایی ساحت «گشتل» است که با تبدیل انسان و جهان به «ذخیره منبع»، امکان اصالت و تجربه «مرگ‌آگاهی» را از دزاین سلب می‌کند. در نهایت، این نوشتار با نقد امکان‌سنجی برابری هستی‌شناختی انسان و ماشین، به این نتیجه می‌رسد که راهکار برون‌رفت از چالش‌های انسان‌شناختی احتمالی، نه در نفی تکنولوژی، بلکه در بازگشت به «خودآگاهی وجودی» و بازتعریف نسبت انسان با فناوری بر مبنای «حکمت عمل» و «تفکر معنوی» است تا از استحاله مقام خلافت الهی انسان به مقام ابزاریت تکنولوژیک جلوگیری شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Critical Feasibility Study of Anthropological Challenges in the Age of AI: with emphasis on transcendent theosophy and Heidegger’s philosophy

نویسندگان [English]

  • Saeed Niazi 1
  • Ghorbanali Karimzadeh Garamaleki 2
  • Abbas Abbaszadeh 3
1 PhD Candidate in Islamic Theology (Kalām), University of Tabriz, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
3 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده [English]

The emergence of AI, far beyond a mere instrumental transformation, confronts ontological foundations and anthropological teleologies with the problem of "existential reductionism" (i.e., the reduction of the transcendent and non-quantitative aspects of the human to computational data). Employing a descriptive-analytical method and a comparative-critical approach, this study addresses the opposition between technological anthropology and sapiential-philosophical anthropology. Its theoretical framework rests on two pillars: Transcendent Theosophy (substantial motion, existential intensification, and the immateriality of the soul) and Heidegger's existential philosophy (Dasein, Gestell [Enframing], and the relationship between truth and technology). The findings indicate that from the perspective of Transcendent Theosophy, AI—due to its lack of being basīṭ al-ḥaqīqah (a simple, undivided reality) and its deprivation of knowledge by presence (al-ʿilm al-ḥuḍūrī)—remains merely at the level of "accident" (ʿaraḍ) and cannot attain the plane of imaginal and intellectual immateriality. From Heidegger's standpoint, AI represents the ultimate symbol of the realm of Gestell [Enframing], which, by converting human beings and the world into "standing-reserve" (Bestand), divests Dasein of its authenticity and the experience of being-toward-death. Ultimately, by critically assessing the ontological equality of human and machine, the study concludes that the fundamental solution is not the negation of technology, but rather a return to existential self-awareness and a redefinition of the human-technology relationship based on practical wisdom and spiritual contemplation—so as to prevent the degradation of the human being's divine vicegerency (khilāfat Allāh) into mere technological instrumentality.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Artificial Intelligence
  • Transcendent Theosophy
  • Martin Heidegger
  • Philosophical Anthropology
  • Substantial Motion
  • Dasein
  • Technology
  • Ontology

مراجع

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۸۰). الهیات شفا. قم: منشورات بیدار.
باستروم، نیک. (۱۳۹۷). ابرهوش، ترجمه: امیرحسین خداپرست، تهران: ققنوس.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۵). ادب فناء مقربان (ج. ۱). قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹). رحیق مختوم: شرح اسفار عقلیه اربعه (ج. ۲). قم: اسراء.
داوری اردکانی، رضا. (۱۳۸۰). فلسفه، سیاست و خشونت. تهران: هرمس.
داوری اردکانی، رضا. (۱۳۸۹). فلسفه در دام ایدئولوژی. تهران: سخن.
دریفوس، هیوبرت. (۱۳۸۱). آنچه کامپیوترها هنوز نمی‌توانند انجام دهند، ترجمه: حسین معصومی همدانی،  تهران: مرکز.
زوباف، شوشانا. (۱۴۰۰). عصر سرمایه‌داری نظارتی، ترجمه: محمد معماریان،  تهران: نشر نو.
زیمرمن، مایکل. (۱۳۹۰). مواجهه هایدگر با مدرنیته، ترجمه: بیژن عبدالکریمی، تهران: پرسش.
سبزواری، ملاهادی. (۱۳۸۶). شرح المنظومه. قم: نشر ناب.
سرل، جان. (۱۳۷۹). ذهن، مغز و علم ترجمه: احمد آرام، تهران: خوارزمی.
سرل، جان. (۱۳۸۴). اختیار و عصب‌زیست‌شناختی، ترجمه: حمیدرضا آیت‌اللهی، تهران: هرمس.
شیرازی، صدرالدین (ملاصدرا). (۱۳۸۱). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. قم: بیدار.
شیرازی، صدرالدین (ملاصدرا). (1382الف). الحکمة العرشیة. قم: بیدار.
 شیرازی، صدرالدین (ملاصدرا). (1382ب). رسالة فی اتحاد العاقل و المعقول. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
 شیرازی، صدرالدین (ملاصدرا). (1382ج). المشاعر. قم: بیدار.
شیرازی، صدرالدین (ملاصدرا). (۱۳۸۳). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. قم: بوستان کتاب.
شیرازی، صدرالدین (ملاصدرا). (1384الف). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج. ۱، ۳، ۷، ۸). قم: دار احیاء التراث العربی.
شیرازی، صدرالدین (ملاصدرا). (1384ب). رسالة فی الحدوث. قم: بوستان کتاب.
شیرازی، صدرالدین (ملاصدرا). (۱۳۸۶). مفاتیح الغیب. قم: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۶). بدایة الحکمة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۷). نهایة الحکمة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین و مطهری، مرتضی. (۱۳۸۸). اصول فلسفه و روش رئالیسم (ج. ۲). تهران: صدرا.
فلوریدی، لوچانو. (۱۳۹۸). انقلاب چهارم، ترجمه: سعید ناجی، تهران: ققنوس.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۸). فطرت. تهران: صدرا.
هایدگر، مارتین. (۱۳۸۰). راهیان به سوی زبان، ترجمه: رضا ولی‌یاری، تهران: مرکز.
هایدگر، مارتین. (۱۳۸۱). وارستگی، ترجمه: محمدرضا قربانی، تهران: مرکز.
هایدگر، مارتین. (۱۳۸۶). پرسش از تکنولوژی، ترجمه: حمید فرازنده، تهران: هرمس.
هایدگر، مارتین. (۱۳۸۷). شعر، زبان، فکر، ترجمه: عبدالکریم رشیدیان، تهران: نیلوفر.
هایدگر، مارتین. (۱۳۸۹). نامه‌ای در باب اومانیسم، ترجمه: محمود خاتمی، تهران: هرمس.
هایدگر، مارتین. (۱۳۹۴). هستی و زمان، ترجمه: عبدالکریم رشیدیان، تهران: نی.
Avicenna. (2001). Theology of The Healing. Qom: Muntashirat Bidar. (in Persian)
Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, dangers, strategies. Oxford University Press.
Bostrom, N. (2018). Superintelligence (Trans. A. Khodaparast). Tehran: Qoqnoos. (in Persian)
Davari Ardakani, R. (2001). Philosophy, Politics and Violence. Tehran: Hermes. (in Persian)
Davari Ardakani, R. (2010). Philosophy in the Trap of Ideology. Tehran: Sokhan. (in Persian)
Dreyfus, H. (2002). What Computers Still Can't Do (Trans. H. Masumi Hamadani). Tehran: Markaz. (in Persian)
Dreyfus, H. L. (1992). What computers still can't do. MIT Press.
Dreyfus, H. L. (2001). On the Internet. Routledge.
Feenberg, A. (1999). Questioning technology. Routledge.
Feenberg, A. (2010). Between reason and experience. MIT Press.
Floridi, L. (2014). The fourth revolution: How the infosphere is reshaping human reality. Oxford University Press.
Floridi, L. (2019). The Fourth Revolution (Trans. S. Naji). Tehran: Qoqnoos. (in Persian)
Heidegger, M. (1966). Discourse on thinking. Harper & Row.
Heidegger, M. (1977). The question concerning technology. In W. Lovitt (Trans.), The question concerning technology and other essays (pp. 3–35). Harper & Row.
Heidegger, M. (2001). On the Way to Language (Trans. R. Valiyari). Tehran: Markaz. (in Persian)
Heidegger, M. (2002). Discourse on Thinking (Trans. M. R. Ghorbani). Tehran: Markaz. (in Persian)
Heidegger, M. (2007). The Question Concerning Technology (Trans. H. Farazandeh). Tehran: Hermes. (in Persian)
Heidegger, M. (2008). Poetry, Language, Thought (Trans. A. Rashidian). Tehran: Neylufar. (in Persian)
Heidegger, M. (2010). Letter on Humanism (Trans. M. Khatami). Tehran: Hermes. (in Persian)
Heidegger, M. (2015). Being and Time (Trans. A. Rashidian). Tehran: Ney. (in Persian)
Javadi Amoli, A. (2006). The Etiquette of Annihilation of the Intimates (Vol. 1). Qom: Esra. (in Persian)
Javadi Amoli, A. (2010). The Sealed Nectar: A Commentary on the Four Intellectual Journeys (Vol. 2). Qom: Esra. (in Persian)
Javadi Amoli, A. (2010). The sealed nectar: A commentary on the four intellectual journeys (Vol. 2). Esra. (In Persian)
Molla Hadi Sabzevari. (2007). Commentary on the Poem. Qom: Nashr-e Nab. (in Persian)
Mulla Sadra. (2002). The Lordly Witnesses in the Spiritual Paths. Qom: Bidar. (in Persian)
Mulla Sadra. (2003a). The Wisdom of the Throne. Qom: Bidar. (in Persian)
Mulla Sadra. (2003b). Treatise on the Union of Intellect and Intelligible. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. (in Persian)
Mulla Sadra. (2003c). The Book of Metaphysical Penetrations. Qom: Bidar. (in Persian)
Mulla Sadra. (2004). The Lordly Witnesses in the Spiritual Paths. Qom: Bustan-e Ketab. (in Persian)
Mulla Sadra. (2005a). The Transcendent Theosophy in the Four Intellectual Journeys (Vols. 1, 3, 7, 8). Qom: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. (in Persian)
Mulla Sadra. (2005b). Treatise on Origination. Qom: Bustan-e Ketab. (in Persian)
Mulla Sadra. (2007). Keys to the Unseen. Qom: Institute for Islamic Studies and Research. (in Persian)
Mutahhari, M. (1999). Innate Nature. Tehran: Sadra. (in Persian)
O'Neil, C. (2016). Weapons of math destruction. Crown.
Searle, J. (2000). Mind, Brain and Science (Trans. A. Aram). Tehran: Khwarazmi. (in Persian)
Searle, J. (2005). Freedom and Neurobiology (Trans. H. R. Ayatollahi). Tehran: Hermes. (in Persian)
Searle, J. R. (1980). Minds, brains, and programs. Behavioral and Brain Sciences, 3(3), 417–457.
Searle, J. R. (1984). Mind, brain, and science. Harvard University Press.
Tabatabai, S. M. H. (2007). The Beginning of Wisdom. Qom: Daftar-e Tablighat-e Eslami. (in Persian)
Tabatabai, S. M. H. (2008). The Ultimate Wisdom. Qom: Daftar-e Tablighat-e Eslami. (in Persian)
Tabatabai, S. M. H., & Mutahhari, M. (2009). Principles of Philosophy and the Method of Realism (Vol. 2). Tehran: Sadra. (in Persian)
Turing, A. M. (1950). Computing machinery and intelligence. Mind, 59(236), 433–460.
Zimmerman, M. (2011). Heidegger's Confrontation with Modernity (Trans. B. Abdolkarimi). Tehran: Porsesh. (in Persian)
Zuboff, S. (2021). The Age of Surveillance Capitalism (Trans. M. Mamarian). Tehran: Nashr-e Now. (in Persian)
ارسال نظر در مورد این مقاله
CAPTCHA Image
مجله پژوهش های فلسفی
دوره 20، شماره 55 - شماره پیاپی 55
مقالات
شماره 55، تابستان 1405
تیر 1405
صفحه 31-54

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار