بررسی تطبیقی مبانی هستی‌شناختی نظریه «مکان‌های حافظه» پی‌یر نورا و سه‌گانه «حافظه، تاریخ، فراموشی» پل ریکور

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

2 دانشیار گروه شهرسازی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

3 3. دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

هدف: مقاله با تمرکز بر دو رویکرد فلسفی و میان‌رشته‌ای می‌کوشد حیث وجودی حافظه جمعی را در پیوند مکان‌، زمان و روایت با تطبیق مبانی هستی‌شناختی نظریه‌‌‌‌‌های«مکان‌های حافظه» پی‌یر نورا و سه‌گانه «حافظه، تاریخ، فراموشی» پل ریکور تحلیل کند.
روش پژوهش: این پژوهش با تحلیل مفهومی_هرمنوتیکی در پنج محور تطبیقی برخاسته از دو اندیشه شامل هستی‌شناسی حافظه، نسبت حافظه و تاریخ، کارکرد فراموشی، زمان‌مندی و  سوژه‌گی یا هویت صورت‌‌‌‌ می‌گیرد.
یافته‌ها: نورا بر زوال «محیط‌های حافظه» و برآمدن «مکان‌های حافظه» در جهان مدرن تأکید می‌کند و فراموشی را تهدیدی می‌بیند که سازوکارهای آرشیو و یادمان را فعال می‌سازد. ریکور حافظه را در افق روایت و زمان‌مندی توضیح می‌دهد و با مفهوم «ردپا» پیوند حافظه زیسته با سند تاریخی را صورت‌بندی می‌کند؛ فراموشی نزد او همزمان چهره تهدیدآمیز (محو ردپا) و امکان‌ساز (ذخیره و گشودگی به بخشایش و عدالت) را آشکار‌‌‌‌ می‌کند.
نتیجه‌گیری: حاصل برهم‌نهادن این دو افق، فهم نوینی از «هستی‌شناسی ارتباطی حافظه» است. حافظه در اثر ردپا شکل می‌گیرد، در مکان‌های حافظه تثبیت می‌شود، به‌واسطه روایت تعمیم می‌یابد و در تنش سازنده «یاد- فراموشی» و «حافظه-تاریخ» پایدار می‌ماند. بر این بنیاد، ترکیب حساسیت نهادی نورا با دقت هرمنوتیکی ریکور افق هنجاری «حافظه عادلانه» را پیش می‌گذارد؛ افقی که هم از تهی‌شدن یادمان‌ها می‌کاهد و هم از روایت‌زدگی هویت پیش‌گیری می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Ontological Foundations of Pierre Nora’s 'Sites of Memory' and Paul Ricoeur’s 'Memory, History, Forgetting': a comparative study

نویسندگان [English]

  • Maedeh Ansari 1
  • Mahdi Montazerolhodjah 2
  • Amir Reza Khavarian-Garmsir 3
1 PhD Candidate, Department of Urbanism, Yazd University, Yazd, Iran
2 Associate Professor, Urbanism Department, Yazd University, Yazd, Iran
3 Department of Geography and Urban Planning, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده [English]

Objective: Adopting philosophical and interdisciplinary approaches, the article examines the existential status of collective memory at the nexus of place, time, and narrative by aligning the ontological foundations of Pierre Nora’s theory of lieux de mémoire and Paul Ricœur’s trilogy Memory, History, Forgetting.
Method: A conceptual–hermeneutic analysis conducted across five comparative axes derived from the two frameworks: the ontology of memory; the relation between memory and history; the function of forgetting; temporality; and subjectivity/identity.
Findings: The analysis shows that Nora, through his distinction between milieux de mémoire—as the milieu of lived memory—and lieux de mémoire, emphasizes the externalization, symbolic mediation, and emplacement of memory in modernity, viewing forgetting as a threatening force that accelerates archiving and memorialization. In contrast, Ricœur, via the notions of the “trace” and the mimesis triad, understands memory as internal, narratively configured, and temporally structured; for him, forgetting is a condition of remembering and carries an ethical dimension linked to justice and forgiveness. Accordingly, the relation between memory and history is predominantly conflictual in Nora’s schema, whereas it is dialectical and mutually enabling in Ricœur’s.
Conclusion: The article concludes with a proposal for a “relational ontology of memory”: memory takes shape through traces, is stabilized in places, is generalized by narrative, and endures within the productive tension of remembering- forgetting and memory/history. On this basis, combining Nora’s institutional sensitivity with Ricoeur’s hermeneutic precision opens a normative horizon of “just memory,” one that both reduces the hollowing-out of memorials and prevents the over-narrativization of identity.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Forgetting
  • History
  • Memory
  • Narrative
  • Place of Memory

مراجع

احمدزاده، محمدامیرو آوریده، سولماز. (1404). حافظۀ زنده در برابر تاریخ رسمی؛ مکان‌های خاطره و بازخوانی تاریخ واقعی در پرتو اندیشۀ نورا، پژوهش‌های علوم تاریخی. https://doi.org/10.22059/jhss.2025.402328.473850
عباداللهی، حمید، و آوریده، سولماز. (1403). میرزا کوچک خان جنگلی میان حافظه و تاریخ؛ مزارهای میرزا به مثابه مکان‌های حافظه، مطالعات تاریخ فرهنگی، 16 (59)، 91-123. https://doi.org/10.22034/chs.2024.476193.1015
توکلی شاندیز، ابوالفضل، اسلامی اردکانی، سید حسن و فاضلی، سید احمد. (1398). بررسی نسبت اخلاق و روایت با تأکید بر آرای پل ریکور، تأملات فلسفی، 9 (23)، 355-3858. https://doi.org/10.30470/phm.2019.100431.1546
ذکائی، محمدسعید. (1390). مطالعات فرهنگی و مطالعات حافظه. مطالعات اجتماعی ایران، 5 (3)، 72-96.
ذکائی، محمدسعید. (1403). سیاستگذاری حافظه؛ مسائل، مناقشات و اولویت‌ها. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 17 (1)،77-112. https://doi.org/10.22035/isih.2025.5343.5056
فرزبد، محمدمهدی، رضایی، احمد و جانعلی‌زاده چوب‌بستی، حیدر. (1397). حافظه جمعی و هویت ایرانی. مطالعات ملی، 19 (1)، 3-20.
روح‌اللهی امیری، زهرا. (1404). عتبات عالیات به مثابه مکان حافظه: کارکرد فرهنگی-تمدنی در حفظ و بازتولید هویت شیعی. علم و تمدن در اسلام، 7 (25)، 48-70. https://www.doi.org/10.22034/icrs.2025.549671.1393
Ahmadzadeh, M. A., & Avarideh, S. (2025). Living memory versus official history: Spaces of remembrance and the re-reading of real history in light of Nora’s thought. Historical Sciences Research. Advance online publication. https://doi.org/10.22059/JHSS.2025.402328.473850 (In Persian)
Assmann, J. (1995). Collective memory and cultural identity. New German Critique, 65, 125–133.
Bergson, H. (1896). Matière et mémoire. Alcan.
Connerton, P. (2009). How modernity forgets. Cambridge University Press.
Ebadollahi, H., & Avarideh, S. (2024). Mirza Kuchak Khan Jangali between memory and history: Mirza’s tombs as ‘spaces of memory’. Cultural History Studies, 16(59), 91–123. https://doi.org/10.22034/chs.2024.476193.1015 (in Persian)
Farzbod, M. M., Rezaei, A., & Jan Alizadeh Choub Basti, H. (2018). Collective memory and Iranian identity. National Studies, 19(1), 3–20. (in Persian)
Halbwachs, M. (1925). Les cadres sociaux de la mémoire. Alcan.
Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Ed. & Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1925)
Hutton, P. H. (1987). The art of memory reconceived: From rhetoric to psychoanalysis. Journal of the History of Ideas, 48(3), 371–392.
Hutton, P. H. (2016). Pierre Nora’s Les lieux de mémoire thirty years after. In The Routledge Handbook of Social Memory. Routledge.
Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, 7–24.
Nora, P. (Ed.). (1996). Realms of memory: Rethinking the French past (Vol. 1: Conflicts and divisions; L. D. Kritzman, Ed.; A. Goldhammer, Trans.). Columbia University Press. (Original work published 1984–1992)
Nora, P. (1998). La aventura de «Les lieux de mémoire». Ayer, 32, 17–34.
Nora, P. (2002a). L’histoire au second degré: Réponse à Paul Ricoeur. Le Débat, 122, 24–31.
Nora, P. (2002b). Reasons for the current upsurge in memory. Transit, 22, 1–8.
Nora, P. (2008). Pierre Nora en Les lieux de mémoire (L. Masello, Trans.). Ediciones Trilce.
Nosenko-Stein, E. (2022). Pierre Nora’s concept of contrasting memory and history. Philosophy Journal, 15(2), 89–99. https://doi.org/10.21146/2072-0726-2022-15-2-89-99
Rennie, D. L. (2012). Qualitative research as methodical hermeneutics. Psychological Methods, 17(3), 385–398. https://doi.org/10.1037/a0029250
Ricoeur, P. (1985). Time and narrative (Vols. 1–3). University of Chicago Press.
Ricoeur, P. (2004). Memory, history, forgetting (K. Blamey & D. Pellauer, Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 2000)
Rouhollahi Amiri, Z. (2025). The Holy Shrines (Atabat) as spaces of memory: Cultural-civilizational function in preserving and reproducing Shi’a identity. Science and Civilization in Islam, 7(25), 48–70. (in Persian) . https://www.doi.org/10.22034/icrs.2025.549671.1393
Tavakoli Shandiz, A., Eslami Ardekani, S. H., & Fazeli, S. A. (2019). Investigating the relationship between ethics and narrative with emphasis on the views of Paul Ricoeur. Philosophical Meditations, 9(23), 355–385. (in Persian) https://doi.org/10.30470/phm.2019.100431.1546
Zokaei, M. S. (2011). Cultural studies and memory studies. Iranian Social Studies, 5(3), 72–96. (in Persian)
Zokaei, M. S. (2024). Memory policymaking: Issues, controversies, and priorities. Interdisciplinary Studies in the Humanities, 17(1), 77–112. (in Persian) https://doi.org/10.22035/isih.2025.5343.5056
ارسال نظر در مورد این مقاله
CAPTCHA Image
مجله پژوهش های فلسفی
دوره 20، شماره 55 - شماره پیاپی 55
مقالات
شماره 55، تابستان 1405
تیر 1405
صفحه 429-446

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار