سیر تطور نظریه اعتدال در اخلاق اسلامی

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه فلسفه دانشگاه زنجان

چکیده

نظریه اعتدال که خاستگاه آن یونان باستان و آراء افلاطون و ارسطو است، رایج‌ترین نظریه اخلاقی در بین حکمای اسلامی مانند کندی، فارابی، ابن‌سینا، مسکویه، خواجه نصیر طوسی و دیگران است. بر اساس این نظریه، فضایل اخلاقی از رعایت اعتدال و میانه‌روی توسط قوای نفس و رذایل اخلاقی از افراط و تفریط قوا در اعمال خود پدید می‌آید. حکمای اسلامی گرچه در این نظریه متأثر از افلاطون و ارسطو بودند، ولی ابتکارات و نوآوری‌های زیادی در آن وارد کرده‌اند. در بین حکمای اسلامی ابن‌سینا، مسکویه،‌ خواجه نصیر طوسی، ‌راغب اصفهانی بیشترین نوآوری‌ها را در این نظریه داشته‌اند. برخی از این نوآوری‌ها عبارتند از: ادغام قاعده اعتدال ارسطو با نفس‌شناسی افلاطون، تقسیم فضایل به چهار و رذایل به هشت جنس عالی، قرار دادن انواعی از فضایل و رذایل فرعی تحت این اجناس عالی،‌ اضافه کردن معیار کیفیت (ردائت) به معیار کمّی افراط و تفریط ارسطو، تفکیک معانی مختلف عدالت، اضافه کردن فضایل دینی و عرفانی به فهرست فضایل و ارائه الگوی جامع برای معالجه امراض نفسانی.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Islamic Ethics and the Doctrine of the Mean

نویسنده [English]

  • Hossein Atrak
چکیده [English]

Originally introduced by Plato and Aristotle, the doctrine of the mean is the most prevalent theory of ethics among Islamic scholars. According to this doctrine, every virtue or excellence of character lies in the observance of the mean, whereas vices are the excess or deficiency of the soul in his functions. Islamic scholars have been influenced by the doctrine, but they have also developed and re-conceptualized it in innovative ways. Kindi, Miskawayh, Avicenna, Raghib Isfahani, Nasir al-Din Tusi, and others are among the Islamic contributors to the subject. Some of their contributions are as follows: bringing together Aristotle's doctrine of the mean with Plato's psychology, dividing virtues into four higher geniuses, dividing vices into eight higher geniuses, setting various kinds of vices and virtues under these higher geniuses, adding the criteria of quality to Aristotle's quantitative evaluation of excess and deficiency, dividing various conceptualizations of justice, adding religious and mystical virtues into the existing list of virtues, and proposing a comprehensive model for curing diseases of the soul.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic Ethics
  • Doctrine of Mean
  • Faculties of soul
  • Virtues
  • Vices
 
ابن‌سینا. (1998الف)، رسالة فی الاخلاق، در المذهب التربوى عند ابنسینا من خلال فلسفته العملیه، عبدالامیر ز. شمس‌الدین، الشرکة العالمیة للکتاب.
----. (1998ب)، رسالة فی البر و الاثم،‌ در المذهب التربوى عند ابنسینا من خلال فلسفته العملیه، عبدالامیر ز. شمس الدین، الشرکة العالمیة للکتاب.
----. (1383)، رساله نفس، با مقدمه و حواشی دکتر موسی عمید، انتشارات دانشگاه بوعلی سینا و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
ارسطو. (1385)، اخلاق نیکوماخوس، ترجمه محمد حسن لطفی، انتشارات طرح نو،
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد. (1420ق)، فهرست غررالحکم و دررالکلم، تحقیق مصطفى و حسین درایتى،انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى، چاپ دوم.
راغب اصفهانی. (1428ق)، الذریعه الی مکارم الشریعه، انتشارات دارالسلام، چاپ اول.
طوسى، خواجه نصیرالدین. (1413ق)، اخلاق ناصرى، انتشارات علمیه اسلامیه.
غزالی، محمد. (2004)، احیاء علوم‌الدین، دار و مکتبة الهلال، بیروت، چاپ اول.
--------. (1989)، میزان العمل، دارالکتب العلمیه، بیروت.
فانی کشمیری، محسن. (1361)، اخلاق عالم آرا، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
کندی، یعقوب بن اسحاق. (1369ق)، «فی حدود الاشیاء و رسومها»، در الرسائل الکندی الفلسفیة، تحقیق محمد عبد الهادی ابوریدة، دارالفکر العربی.
کاپلستون، فردریک. (1368)، تاریخ فلسفه یونان و روم، ترجمه سیدجلال الدین مجتبوى، انتشارات علمى و فرهنگى و انتشارات سروش، چاپ دوم، تهران.
مجلسى، محمدتقی. (1403ق)، بحارالانوار، انتشارات مؤسسه الوفاء بیروت.
مسکویه. (1384)، تهذیب الاخلاق و تطهیرالاعراق، انتشارات زاهدی، قم.
 
 
 
CAPTCHA Image